پزشکان بدون مرز درمان
خانه / بيماري غير واگير / سينوزيت – علائم ، تشخيص ، درمان
مجله پزشکی

سينوزيت – علائم ، تشخيص ، درمان

سينوزيت

آشنایی با سینوس ها سينوسهاي پارانازال ( مجاور بيني ):

سينوسهاي پارانازال ( مجاور بيني )، حفراتي پر از هوا در ضخامت استخوان هاي سر و صورت در دو طرف بيني و بدين شرح مي باشند:

 سينوس فرونتال يا پيشاني در ضخامت استخوان فرونتال در بالاي چشم ها و ناحية ابروها، سينوسهاي ماگزيلري (فكي) در گونه هاي دو طرف كه در ضخامت استخوانهاي ماگزيلري (فكي) واقع شده اند، سينوسهاي اتموئيدال در پشت پل بيني و بين چشمها و بالاخره سينوس اسفنوئيدال كه عمقي ترين سينوس بوده و درخلف چشم ها و پشت اتموئيد در ضخامت استخوان همنام خود قرار گرفته است. سينوس هاي ماگزيلري و اتموئيد از بدو تولد وجود دارند. سينوس فرونتال به تدريج به وجود آمده و از سال اول و دوم زندگي شروع به هوا دار شدن مي نمايد. معمولاً سينوس فرونتال در حدود سن 9 سالگي به اندازة قابل ذكر دست مي يابد. سينوس اسفنوئيد از سال سوم زندگي تدريجاً تشكيل شده و تا سن 12-10 سالگي از نظر باليني به صورت قابل توجهي در  نمي آيد.

در مخاط سينوس هاي اطراف بيني مانند جدار بيني و ساير مجاري تنفسي، غدد مترشحة موكوئيد وجود دارند كه ترشحات خود را از طريق مجاري ويژه اي به داخل حفرة بيني تخليه مي كنند. هر سينوس حاوي يك منفذ است كه به داخل بيني راه داشته و امكان تبادل هوا و جريان مخاطي را بين حفرات سينوسي و بيني فراهم مي سازد. تمام جدار داخل بيني، مخاط سينوسها و مجراهاي دستگاه تنفس، توسط لاية نازكي از موكوس كه به وسيلة غدد مربوطه ترشح مي گردد، مفروش شده است. باكتريها و ذرات خارجي موجود در هواي دمي، بر روي اين لاية موكوسي رسوب مي كنند. جريان مداومي از ترشحات موكوئيدي همراه با ذرات موجود در آن، توسط حركت دائمي مژكهاي سلول هاي سطحي اين مجاري به سوي حلق رانده شده و بلعيده مي شود. باكتريهاي جمع آوري شده، در معده تحت تأثير اسيد آن تخريب مي گردند. اين عمل لاية موكوسي، نقش حفاظتي داشته و هرگونه اختلال در اين عملكرد، بيني، سينوسها و كل سيستم تنفسي را مستعد ابتلا به عفونت مي نمايد.

با توجه به ارتباط بين حفرة بيني با سينوسهاي اطراف آن، هر عاملي كه در مخاط بيني تورم و التهاب ايجاد كند مي تواند سينوسها را نيز متأثر سازد. به دنبال التهاب مخاطي و انسداد دهانة خروجي سينوس، هواي به دام افتاده، چرك و ساير ترشحات محبوس شده در سينوس، به ديوارة آن فشار آورده و منجر به ايجاد درد در ناحية مذكور مي گردند. ضمن اينكه عواملي چون سرما، آلرژي و تحريكات محيطي نيز همه مي توانند موجب ناراحتي و درگيري سينوسهاي اطراف بيني شوند.

مطالعة سينوسهاي ناحية سر و گردن از موارد مهم كلينيكي است. ارزيابي سينوسها توسط 4 نوع راديوگرافي استاندارد ( با نماهاي ويژه كه در هريك سينوسهاي خاصي قابل مشاهده اند ) و CT اسكن امكان پذير است. براي پيگيري فرد مبتلا به بيماري مزمن سينوس، لازم نيست تمام نماها گرفته شود ولي بهتر است در آغاز درمان، گرافي هاي مربوط به هر 4 نما را تهيه نمود.

 با پيدايش CTاسكن، بررسي سينوسهاي اطراف بيني دچار پيشرفت عمده اي گشته و در بسياري از موارد، CT به عنوان روش انتخابي براي مطالعة دقيق سينوسها جايگزين تصويربرداريهاي معمولي راديوگرافيك شده است. MRI براي بررسي سينوسها ارزش چنداني ندارد زيرا ساختمانهاي استخواني را مشخص نمي كند.
 

سينوزيت يعني تغيير التهابي مخاط سينوس. به دنبال اين تغيير، نشانه ها و علايم مشخصي به وجود مي آيند كه با معاينة فيزيكي و به كمك روشهاي تصويربرداري متداول تشخيص داده مي شوند.

بيشتر سردردها و ترشحات موكوئيدي بيني كه بطور معمول به اشتباه به سينوزيت نسبت داده مي شود، مربوط به ساير بيماريهاست و فقط 5% از دردهاي صورتي ناشي از سينوزيت حاد مي باشد. سينوزيت چركي حاد، در واقع عارضه ايست كه در همراهي با سرماخوردگي و يا به دنبال آن ديده مي شود. از ساير علل سينوزيت حاد مي توان به افت ناگهاني درجة حرارت محيط و يا شيرجه زدن در آب آلوده اشاره كرد كـه نوع دوم براثر ورود آب پرفشار به بيني رخ داده و برخلاف ساير انواع سينوزيت، شروعي حاد و ناگهاني را در پي خواهد داشت.

به دنبال سرماخوردگي ويروسي، مخاط سينوس ملتهب و ضخيم شده و دهانة آن مسدود مي گردد. عدم درناژ ترشحات مخاطي از سينوس كه به دليل انسداد منفذ آن مي باشد، موجب فراهم گشتن شرايط مساعد براي تكثير باكتريها در اين ناحيه و شروع يك سينوزيت حاد عفوني مي شود. اولين علامت اين بيماري، احساس پري و احتقان در بيني است و پس از آن يك فشار تدريجي و درد بر روي سينوس گرفتار به وجود مي آيد. احساس كوفتگي، بيحالي عمومي، ضعف، خستگي و سرفة شبانه از ساير علايم احتمالي هستند. گاهي اوقات يك تب خفيف نيز وجود دارد. آكادمي گوش  و حلق و بيني امريكا معتقد است كه سردرد صبحگاهي در زمان بيدارشدن ازخواب، درد گونه ها يا دندان هاي خلفي بالا، ترشح چركي از بيني به مقدار زياد به مدت بيش از 10 روز و تشديد نشانه ها به جاي بهبود پس از پايان دورة معمول سرماخوردگي، بايد شك به عفوني شدن سينوسها را برانگيزد. علايم بيمار ظرف مدت 72-48 ساعت پيشرفت مي كنند. با فشار بر روي صورت در ناحية سينوس مبتلا، درد و حساسيت شديد ايجاد مي گردد. بدين ترتيب كه درد در سينوزيت فكي روي گونه و دندانهاي بالا ( اين بيماران گاهي به فكر مشكلات دنداني مي افتند )، در سينوزيت اتموئيد در داخل و عمق چشم، در سينوزيت پيشاني در جلوي سر و بالاي ابروها و در سينوزيت اسفنوئيد ( كه معمولاً ناشايع است ) در پشت چشم و يا پس سر احساس مي شود. البته در اكثر بيماران، درد و حساسيت  در چند ناحيه حس شده و به طور واضح دلالت بر گرفتاري يك سينوس معين ندارد. گاهي گرفتاري هريك از اين سينوس ها مي تواند با علايم خاص خود همراه باشد. به عنوان مثال تورم پلك ها و بافت هاي اطراف چشم يا اختلال بويايي در سينوزيت اتموئيد و يا درد گوش و گردن كه گاهي در همراهي با علايم سينوزيت اسفنوئيد مشاهده مي شود. در سينوزيت حاد پيشاني و فكي، درد حدود 2-1 ساعت بعد از بيدار شدن از خواب شروع شده و به مدت 4-3 ساعت ادامه مي يابد.

ميزان درد در اواخر بعد از ظهر و عصر به تدريج رو به كاهش مـي گذارد. در 48-24 ساعـت اول بيـماري ممكنست ترشح بيـني آغشته به خون باشد كه سريعاً به حالت چركي در مي آيد. خروج ترشحات چركي از خلف بيني به سمت حلق كه از نشانه هاي شايع سينوزيت در معاينه است، مي تواند باعث گلودرد، تحريك حنجره و سرفه گردد.

مي توان به كمك عكس هاي راديوگرافيك و يا CT اسكن، كدورت سينوس مبتلا را مشاهده كرد كه البته حتماً براي اثبات تشخيص سينوزيت ضروري نيست. درمان سينوزيت حاد، طبي است. التهاب مخاط سينوسها متعاقب سرماخوردگي مي تواند بدون درمان نيز ظرف 2 هفته بهبود پيدا كند. ولي استفاده از آنتي بيوتيك براي معالجة قطعي عفونت و جلوگيري از پيشرفت آن و عوارض احتمالي آينده، ضروري است.

بايد درد بيمار را توسط مسكنهاي ضد درد كنترل نمود. قراردادن دستمال گرم و مرطوب برروي سينوس ملتهب، بهبود علايم بيمار را تسريع مي كند. گاهي استفاده از اسپري بيني استروئيدي درخلال درمان از التهاب و تورم سينوس مي كاهد. بايد بيني را تا حد ممكن باز نگه داشت كه اين امر به كمك قطره هاي بيني يا اسپري بيني حاوي داروهاي منقبض كنندة عروقي ( مانند افدرين و فنيل افرين ) انجام مي پذيرد. تركيبات آنتي هيستامين دكونژستان، بخور اكاليپتوس و شستشو با آب نمك نيز از اقدامات مفيد درماني محسوب مي گردند. درمان اصلي سينوزيت چركي حاد، آنتي بيوتيك است كه براي ريشه كني عفونت سينوسها بيشترين تأثير را دارد. شايع ترين آنتي بيوتيكهاي مصرفي عبارتند از : پني سيلين، آمپي سيلين، آموكسي سيلين و كوتريموكسازول. در كودكاني كه به دو دوره درمان با آنتي بيوتيك هاي رايج پاسخ  نمي دهند، دوز يا طول درمان افزايش داده شده و يا آنتي بيوتيك وسيع الطيف مانند سفوتاكسيم يا سفترياكسون وريدي  به كار برده مي شود.

در برخي از بيماران، منفذ خروجي سينوس به دليل تورم و يا چسبندگي ترشحات كاملاً مسدود مي شود كه اين امر بيشتر از هـمه در سينوس پيشاني و بـا درجات كمـتر در سينوس فـكي رخ مي دهد. با مسدود شدن كامل دهانة سينوس، ممكنست عفونت به صورت تهاجمي از طريق ديوارة خلفي سينوس پيشرفت كرده و به عوارضي چون مننژيت و آبسه منجر شود.

گاهي با درمانهاي معمول، چرك حفرات سينوسي به داخل بيني تخليه نمي شود كه در اين مواقع درناژ سينوس مبتلا از طريق جراحي، زير بي حسي موضعي يا عمومي ضرورت مي يابد. ولي به طور كلي در حين مرحلة حاد سينوزيت، انجام عمل جراحي روي ديواره هاي استخواني سينوس ممنوع است. به دنبال يك حملة سينوزيت حاد الزاماً بيمار به سينوزيت مزمن دچار نمي شود، ولي درصورت عدم تشخيص و درمان به موقع و يا عارضه دار شدن آن، ممكنست چنين حالتي اتفاق بيفتد. بيش از 90% بيماران مبتلا به سينوزيت چركي حاد، توسط درمان محافظه كارانه بهبود مي يابند. دورة سينوزيت عفوني حاد معمولاً 3 هفته يا كمتر مي باشد.
  
 
با توجه به اينكه علايم سينوزيت گمراه كننده بوده و علايم سرماخوردگي و حساسيت را تقليد مي كند، بعضي از اوقات بيمار متوجه درگيري سينوس ها و نياز به مراجعه به پزشك نمي شود.

براي مقايسة علايم و تعيين نوع درگيري مي توان از جدول زير استفاده نمود.چنانچه در مورد ابتلا به سينوزيت حاد دچار ترديد هستيد، علايم زير را مرور و در صورت وجود بيش از 3 علامت مثبت، با پزشك مشورت نماييد. در چنين مواقعي تشخيص پزشك براي شروع آنتي بيوتيك ضروري است.

سرماخوردگي

آلرژي

سينوزيت

علامت يا نشانه

گاهي اوقات

گاهي اوقات

بله

احساس درد و فشار در صورت

زير 10 روز

متغير

بيش از           14-10 روز

طول بيماري

غليظ يا آبكي، سفيد رنگ

شفاف، رقيق و آبكي

غليظ، زرد يا سبز رنگ

ترشحات بيني

گاهي اوقات

خير

گاهي اوقات

تب

گاهي اوقات

گاهي اوقات

گاهي اوقات

سردرد

خير

خير

گاهي اوقات

درد در مجاورت دندانهاي فوقاني

خير

خير

گاهي اوقات

اختلال

در تنفس

بله

گاهي اوقات

گاهي اوقات

سرفه

بله

گاهي اوقات

بله

احتقاق بيني

بله

گاهي اوقات

خير

عطسه

نكاتي دربارة سينوزيت در كودكان : معمولاً تا سن 20 سالگي تكامل كامل و صد درصد سينوسها صورت نمي گيرد. با اينحال عفونت سينوسي در كودكان نيز ناشايع نيست. با توجه به شباهت علايم، ممكنست افتراق آن از ساير عفونت هاي تنفسي كه در بـچه ها بسيار فراوان است دشـوار باشـد. وجـود نشـانه هايي همـچون سرماخوردگي ادامه دار كه گاهي با تـب نيـز توأم است، ترشحات غليظ زرد يا سبز رنگ از بيني، ترشحات خلف بيني كه منجر به گلودرد، سرفه، بد نفس كشيدن و يا تهوع و استفراغ مي گردد، خستگي، تحريك پذيري، تورم بافت هاي اطراف چشم و سردرد ( بعد از 6 سالگي ) مي توانند بر درگيري سينوس ها دلالت داشته و اين كودكان بايد توسط متخصص گوش، حلق و بيني ويزيت گردند. ادامه يافتن علايم عليرغم درمان مناسب طبي مي تواند نياز به جستجو براي علل زمينه ساز را مطرح كند.

سينوزيت چركي تحت حاد:

در 10% موارد سينوزيت چركي حاد بيماري به صورت عفونت تحت حاد ادامه پيدا مي كند. در سينوزيت چركي حاد، تنها علامت ترشح مستمر چركي از بيني است. ممكنست احساس پري بيني، ناراحتي و درد مبهم روي سينوس مبتلا، خستگي و سرفه هاي خشك نيز وجود داشته باشد. در جريان سينوزيت تحت حاد، بررسي سينوسها توسط CT اسكن ( براي شناسايي سينوسهاي گرفتار ) و كشت از ترشحات بيني ( براي كشف احتمالي ارگانيسم غير معمول ) لازم است. بعد از تشخيص نوع ارگانيسم، بايد آنتي بيوتيك مناسب باتوجه به حساسيت آن انتخاب شود. آنتي بيوتيك هاي رايج مصرفي، مشابه موارد استفاده شونده در سينوزيت حاد هستند، ولي مصرف آنها بايد 14-10 روز ادامه يابد. همچنين تجويز كورتون به صورت كوتاه مدت ( 5-3 روز ) در بيماران داراي علايم شديد و التهابي مفيد واقع مي شود. بطور كلي در مرحلة تحت حاد بايد تدابير درماني قاطع تري نسبت به مرحلة حاد اتخاذ شود. نياز به استفاده از داروهاي ضد درد نيست ولي داروهاي منقبض كنندة عروقي و ضد احتقان مانند سودوافدرين، فنيل افرين، فنيل پروپانولامين و . . .، استفاده از حرارت و شستشو دادن سينوس ( كه توسط روش هاي مختلف صورت مي گيرد ) مي توانند بخشي از برنامة درماني باشند. شستشو دادن سينوس از طريق منفذ طبيعي آن با بكارگيري لوله هاي ويژه و يا با ورود مستقيم به فضاي سينوس از راه ديواره هاي آن انجام مي شود.
 

هدف از اين امر، پاكسازي مكانيكي سينوس است. نوع محلول مورد استـفاده چندان حائـز اهميت نيـست و محلول هاي متنوعي مانند آنتي بيوتيك ها براي شستشوي سينوسها به كار گرفته شده اند. ظرف چند ساعت پس از شستشو، فعاليت مژك ها به حال طبيعي برگشته و به دنبال آن به طور خود به خود، تخلية مقادير بيشتري از چرك ادامه مي يابد. معمولاً در مرحلة تحت حاد، يكبار شستشوي سينوس كافي است.

ناديده گرفتن سينوزيت حاد يا تحت حاد و آسيب مخاط داخل سينوسها به دليل حملات راجعة سينوزيت، منجر به تغييرات دائمي مخاطي مي شود. اين التهاب مزمن، تحت عنوان سينوزيت چركي مزمن نام مي گيرد. سينوزيت مزمن مي تواند براي ماهها تا سالها ادامه داشته باشد. علايم آن مشابه روند تحت حاد هستند. يعني ترشح چركي از بيني شايع ترين و گاه تنها علامت آن است. بوي تعفن دهان و بيني، خستگي و اختلالات روحي در برخي موارد وجود دارند. برخلاف تصور عموم، سردردهاي راجعه، علامت شايع سينوزيت مزمن نيست. وجود چرك در بيني در غياب عفونت تنفسي حاد همراه، منشاء سينوسي را مطرح مي كند. چنانچه براساس شرح حال و سوابق بيمار، شك به وجود ترشحات چركي در بيني وجود داشته باشد، بايد توسط آزمايشات و روش هاي تشخيصي، اين امر را اثبات و يا رد نمود. هميشه عكس هاي راديوگرافي از سينوس، اطلاعات صحيحي به دست نمي دهد و براي رويت يافته هاي مبتني بر التهاب مزمن، CT اسكن بيش از همه كمك كننده است.

درصد كمي از بيماران مبتلا به سينوزيت مزمن، ممكنست با شستشوي مكرر و تجويز آنتي هيستامين و آنتي بيوتيك بهبود يابند. ولي در اكثريت بيماران انجام عمل جراحي، راه قطعي درمان خواهد بود. در طي عمل جراحي، استخوان و بافت نرم گرفتار برداشته شده و بعد از تخلية سينوس، در صورت امكان حفرة آن مسدود مي شود. براي عمل جراحي هر يك از سينوس ها، روش اختصاصي وجود دارد. يـك روش جديـد جراحي كـه بـه صورت اندوسكوپيك صورت مي گيرد،( Functional Endoscopic Sinus Surgery = FESS ) جايگزين بعضي روش هاي گسترده تر جراحي سينوس شده است . توسط اين روش ، سوراخ طبيعي سينوس وسـيع تر شده و تخـلية كافي آن و به اين ترتيب درمان عفونت هاي مكرر، ميسر مي گردد. به كمك اندوسكوپ مي توان فضاهاي داخل بيني را زير ديد مستقيم بررسي كرده و بافت هاي گرفتار را خارج نمود.

عوارض سينوزيت :

اگر عفونت سينوس ها پيشرفته كرده و از محدوده هاي سينوس فراتر رود، علايم و نشانه هاي جديدي ظاهر مي گردند كه جزء عوارض سينوزيت هستند. در اين ميان، به ويژه گسترش عفونت از سينوس اتموئيد و پيشاني خطرناك است. زيرا اين سينوسها با كاسة چشم، عصب بينايي و سخت شامة مغز در لوب پيشاني ارتباط نزديك دارند. برخي علايم كه همزمان با نشانه هاي سينوزيت و يا اندكي بعد از آن بروز مي كنند خطرناك بوده و بايد فوراً به گسترش و پيشرفت عفونت سينوسي فكر كرد. اين علايم عبارتند از سردرد پا برجا در تمام نقاط سر، تشنج، استفراغ، تب و لرز، تورم پيشاني و پلك ها، تاري ديد، دوبيني، درد مستمر در پشت چشمها، ضعف قواي حس، نشانه هايي دال بر تغيير شخصيت و يا افزايش فشار داخل جمجمه. موارد نامبرده مي توانند ناشي از درگيري كاسة چشم ( عفونت، آبسه، . . . ) مننژيت، آبسة مغز، عفونت استخوان، تجمع و عدم تخلية عفونت كه منجر به انسداد مجاري خروجي، فشار بر بافت هاي مجاور و خوردگي استخواني مي گردد باشند.

پيشگيري از سينوزيت :

گرچه جلوگيري صد درصد از بيماري سينوسها هم مانند انواع سرماخوردگي و عفونتهاي باكتريال ممكن نيست، اما راههايي براي كاهش تعداد و شدت حملات سينوزيت حاد و احتمال تبديل آن به سينوزيت مزمن وجود دارد.

استفاده از دستگاه بخور، تهوية مطبوع، فيلترهاي مناسب جهت ممانعت از ورود آلرژنهاي هوا، دوري و اجتناب از دود سيگار و آلاينده هاي طبيعي، مصرف نكردن الكل، خودداري از شنا در استخرهاي حاوي كلرين و بخصوص شيرجه زدن در افراد مستعد، استفاده از قطره هاي ضد احتقان بيني پيش از پرواز با هواپيما ( اختلاف فشار حين پرواز، سبب احساس ناراحتي در گوش مياني و سينوسها مي گردد. )، مصرف داروهاي ضد احتقان دهاني و يا دوره هاي كوتاه مدت استفاده از اسپري بيني ضد احتقان در طي سرماخوردگي و يا حملات آلرژي و همچنين مصرف مايعات فراوان وتنفس متناوب از هر دو سوراخ بيني براي به جريان انداختن ترشحات بيني در حين عفونت هاي تنفسي همه از توصيه هاي پزشكي متداول براي كاهش احتمال ابتلا به سينوزيت هستند. چنانچه چند حملة سينوزيت در طي يكسال رخ دهد، سينوزيت راجعه نام مي گيرد كه آسم، آلرژي، هواي مرطوب و آلوده كننده هاي موجود در هوا از عوامل تأثير گذار بر آن هستند.

مطالب داغ امروز :

۴ راه برای افزایش آمادگی جسمانی در فصل بهار

بعد از گذشتن فصل سرما افراد می‌توانند فعالیت‌های فیزیکی‌شان را افزایش دهند و در فضای …

لزوم مصرف ویتامین D از بدو تولد تا بلوغ

عضو مرکز تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برلزوم مصرف ویتامین D از بدو تولد …