سینوزیت – علائم ، تشخیص ، درمان

تیر ۲۹, ۱۳۸۷ توسط :   موضوع : بيماري غير واگير, جهان پزشكي, خبر پزشکی

سینوزیت

آشنایی با سینوس ها سینوسهای پارانازال ( مجاور بینی ):

سینوسهای پارانازال ( مجاور بینی )، حفراتی پر از هوا در ضخامت استخوان های سر و صورت در دو طرف بینی و بدین شرح می باشند:

 سینوس فرونتال یا پیشانی در ضخامت استخوان فرونتال در بالای چشم ها و ناحیة ابروها، سینوسهای ماگزیلری (فکی) در گونه های دو طرف که در ضخامت استخوانهای ماگزیلری (فکی) واقع شده اند، سینوسهای اتموئیدال در پشت پل بینی و بین چشمها و بالاخره سینوس اسفنوئیدال که عمقی ترین سینوس بوده و درخلف چشم ها و پشت اتموئید در ضخامت استخوان همنام خود قرار گرفته است. سینوس های ماگزیلری و اتموئید از بدو تولد وجود دارند. سینوس فرونتال به تدریج به وجود آمده و از سال اول و دوم زندگی شروع به هوا دار شدن می نماید. معمولاً سینوس فرونتال در حدود سن ۹ سالگی به اندازة قابل ذکر دست می یابد. سینوس اسفنوئید از سال سوم زندگی تدریجاً تشکیل شده و تا سن ۱۲-۱۰ سالگی از نظر بالینی به صورت قابل توجهی در  نمی آید.

در مخاط سینوس های اطراف بینی مانند جدار بینی و سایر مجاری تنفسی، غدد مترشحة موکوئید وجود دارند که ترشحات خود را از طریق مجاری ویژه ای به داخل حفرة بینی تخلیه می کنند. هر سینوس حاوی یک منفذ است که به داخل بینی راه داشته و امکان تبادل هوا و جریان مخاطی را بین حفرات سینوسی و بینی فراهم می سازد. تمام جدار داخل بینی، مخاط سینوسها و مجراهای دستگاه تنفس، توسط لایة نازکی از موکوس که به وسیلة غدد مربوطه ترشح می گردد، مفروش شده است. باکتریها و ذرات خارجی موجود در هوای دمی، بر روی این لایة موکوسی رسوب می کنند. جریان مداومی از ترشحات موکوئیدی همراه با ذرات موجود در آن، توسط حرکت دائمی مژکهای سلول های سطحی این مجاری به سوی حلق رانده شده و بلعیده می شود. باکتریهای جمع آوری شده، در معده تحت تأثیر اسید آن تخریب می گردند. این عمل لایة موکوسی، نقش حفاظتی داشته و هرگونه اختلال در این عملکرد، بینی، سینوسها و کل سیستم تنفسی را مستعد ابتلا به عفونت می نماید.

با توجه به ارتباط بین حفرة بینی با سینوسهای اطراف آن، هر عاملی که در مخاط بینی تورم و التهاب ایجاد کند می تواند سینوسها را نیز متأثر سازد. به دنبال التهاب مخاطی و انسداد دهانة خروجی سینوس، هوای به دام افتاده، چرک و سایر ترشحات محبوس شده در سینوس، به دیوارة آن فشار آورده و منجر به ایجاد درد در ناحیة مذکور می گردند. ضمن اینکه عواملی چون سرما، آلرژی و تحریکات محیطی نیز همه می توانند موجب ناراحتی و درگیری سینوسهای اطراف بینی شوند.

مطالعة سینوسهای ناحیة سر و گردن از موارد مهم کلینیکی است. ارزیابی سینوسها توسط ۴ نوع رادیوگرافی استاندارد ( با نماهای ویژه که در هریک سینوسهای خاصی قابل مشاهده اند ) و CT اسکن امکان پذیر است. برای پیگیری فرد مبتلا به بیماری مزمن سینوس، لازم نیست تمام نماها گرفته شود ولی بهتر است در آغاز درمان، گرافی های مربوط به هر ۴ نما را تهیه نمود.

 با پیدایش CTاسکن، بررسی سینوسهای اطراف بینی دچار پیشرفت عمده ای گشته و در بسیاری از موارد، CT به عنوان روش انتخابی برای مطالعة دقیق سینوسها جایگزین تصویربرداریهای معمولی رادیوگرافیک شده است. MRI برای بررسی سینوسها ارزش چندانی ندارد زیرا ساختمانهای استخوانی را مشخص نمی کند.
 

سینوزیت یعنی تغییر التهابی مخاط سینوس. به دنبال این تغییر، نشانه ها و علایم مشخصی به وجود می آیند که با معاینة فیزیکی و به کمک روشهای تصویربرداری متداول تشخیص داده می شوند.

بیشتر سردردها و ترشحات موکوئیدی بینی که بطور معمول به اشتباه به سینوزیت نسبت داده می شود، مربوط به سایر بیماریهاست و فقط ۵% از دردهای صورتی ناشی از سینوزیت حاد می باشد. سینوزیت چرکی حاد، در واقع عارضه ایست که در همراهی با سرماخوردگی و یا به دنبال آن دیده می شود. از سایر علل سینوزیت حاد می توان به افت ناگهانی درجة حرارت محیط و یا شیرجه زدن در آب آلوده اشاره کرد کـه نوع دوم براثر ورود آب پرفشار به بینی رخ داده و برخلاف سایر انواع سینوزیت، شروعی حاد و ناگهانی را در پی خواهد داشت.

به دنبال سرماخوردگی ویروسی، مخاط سینوس ملتهب و ضخیم شده و دهانة آن مسدود می گردد. عدم درناژ ترشحات مخاطی از سینوس که به دلیل انسداد منفذ آن می باشد، موجب فراهم گشتن شرایط مساعد برای تکثیر باکتریها در این ناحیه و شروع یک سینوزیت حاد عفونی می شود. اولین علامت این بیماری، احساس پری و احتقان در بینی است و پس از آن یک فشار تدریجی و درد بر روی سینوس گرفتار به وجود می آید. احساس کوفتگی، بیحالی عمومی، ضعف، خستگی و سرفة شبانه از سایر علایم احتمالی هستند. گاهی اوقات یک تب خفیف نیز وجود دارد. آکادمی گوش  و حلق و بینی امریکا معتقد است که سردرد صبحگاهی در زمان بیدارشدن ازخواب، درد گونه ها یا دندان های خلفی بالا، ترشح چرکی از بینی به مقدار زیاد به مدت بیش از ۱۰ روز و تشدید نشانه ها به جای بهبود پس از پایان دورة معمول سرماخوردگی، باید شک به عفونی شدن سینوسها را برانگیزد. علایم بیمار ظرف مدت ۷۲-۴۸ ساعت پیشرفت می کنند. با فشار بر روی صورت در ناحیة سینوس مبتلا، درد و حساسیت شدید ایجاد می گردد. بدین ترتیب که درد در سینوزیت فکی روی گونه و دندانهای بالا ( این بیماران گاهی به فکر مشکلات دندانی می افتند )، در سینوزیت اتموئید در داخل و عمق چشم، در سینوزیت پیشانی در جلوی سر و بالای ابروها و در سینوزیت اسفنوئید ( که معمولاً ناشایع است ) در پشت چشم و یا پس سر احساس می شود. البته در اکثر بیماران، درد و حساسیت  در چند ناحیه حس شده و به طور واضح دلالت بر گرفتاری یک سینوس معین ندارد. گاهی گرفتاری هریک از این سینوس ها می تواند با علایم خاص خود همراه باشد. به عنوان مثال تورم پلک ها و بافت های اطراف چشم یا اختلال بویایی در سینوزیت اتموئید و یا درد گوش و گردن که گاهی در همراهی با علایم سینوزیت اسفنوئید مشاهده می شود. در سینوزیت حاد پیشانی و فکی، درد حدود ۲-۱ ساعت بعد از بیدار شدن از خواب شروع شده و به مدت ۴-۳ ساعت ادامه می یابد.

میزان درد در اواخر بعد از ظهر و عصر به تدریج رو به کاهش مـی گذارد. در ۴۸-۲۴ ساعـت اول بیـماری ممکنست ترشح بیـنی آغشته به خون باشد که سریعاً به حالت چرکی در می آید. خروج ترشحات چرکی از خلف بینی به سمت حلق که از نشانه های شایع سینوزیت در معاینه است، می تواند باعث گلودرد، تحریک حنجره و سرفه گردد.

می توان به کمک عکس های رادیوگرافیک و یا CT اسکن، کدورت سینوس مبتلا را مشاهده کرد که البته حتماً برای اثبات تشخیص سینوزیت ضروری نیست. درمان سینوزیت حاد، طبی است. التهاب مخاط سینوسها متعاقب سرماخوردگی می تواند بدون درمان نیز ظرف ۲ هفته بهبود پیدا کند. ولی استفاده از آنتی بیوتیک برای معالجة قطعی عفونت و جلوگیری از پیشرفت آن و عوارض احتمالی آینده، ضروری است.

باید درد بیمار را توسط مسکنهای ضد درد کنترل نمود. قراردادن دستمال گرم و مرطوب برروی سینوس ملتهب، بهبود علایم بیمار را تسریع می کند. گاهی استفاده از اسپری بینی استروئیدی درخلال درمان از التهاب و تورم سینوس می کاهد. باید بینی را تا حد ممکن باز نگه داشت که این امر به کمک قطره های بینی یا اسپری بینی حاوی داروهای منقبض کنندة عروقی ( مانند افدرین و فنیل افرین ) انجام می پذیرد. ترکیبات آنتی هیستامین دکونژستان، بخور اکالیپتوس و شستشو با آب نمک نیز از اقدامات مفید درمانی محسوب می گردند. درمان اصلی سینوزیت چرکی حاد، آنتی بیوتیک است که برای ریشه کنی عفونت سینوسها بیشترین تأثیر را دارد. شایع ترین آنتی بیوتیکهای مصرفی عبارتند از : پنی سیلین، آمپی سیلین، آموکسی سیلین و کوتریموکسازول. در کودکانی که به دو دوره درمان با آنتی بیوتیک های رایج پاسخ  نمی دهند، دوز یا طول درمان افزایش داده شده و یا آنتی بیوتیک وسیع الطیف مانند سفوتاکسیم یا سفتریاکسون وریدی  به کار برده می شود.

در برخی از بیماران، منفذ خروجی سینوس به دلیل تورم و یا چسبندگی ترشحات کاملاً مسدود می شود که این امر بیشتر از هـمه در سینوس پیشانی و بـا درجات کمـتر در سینوس فـکی رخ می دهد. با مسدود شدن کامل دهانة سینوس، ممکنست عفونت به صورت تهاجمی از طریق دیوارة خلفی سینوس پیشرفت کرده و به عوارضی چون مننژیت و آبسه منجر شود.

گاهی با درمانهای معمول، چرک حفرات سینوسی به داخل بینی تخلیه نمی شود که در این مواقع درناژ سینوس مبتلا از طریق جراحی، زیر بی حسی موضعی یا عمومی ضرورت می یابد. ولی به طور کلی در حین مرحلة حاد سینوزیت، انجام عمل جراحی روی دیواره های استخوانی سینوس ممنوع است. به دنبال یک حملة سینوزیت حاد الزاماً بیمار به سینوزیت مزمن دچار نمی شود، ولی درصورت عدم تشخیص و درمان به موقع و یا عارضه دار شدن آن، ممکنست چنین حالتی اتفاق بیفتد. بیش از ۹۰% بیماران مبتلا به سینوزیت چرکی حاد، توسط درمان محافظه کارانه بهبود می یابند. دورة سینوزیت عفونی حاد معمولاً ۳ هفته یا کمتر می باشد.
  
 
با توجه به اینکه علایم سینوزیت گمراه کننده بوده و علایم سرماخوردگی و حساسیت را تقلید می کند، بعضی از اوقات بیمار متوجه درگیری سینوس ها و نیاز به مراجعه به پزشک نمی شود.

برای مقایسة علایم و تعیین نوع درگیری می توان از جدول زیر استفاده نمود.چنانچه در مورد ابتلا به سینوزیت حاد دچار تردید هستید، علایم زیر را مرور و در صورت وجود بیش از ۳ علامت مثبت، با پزشک مشورت نمایید. در چنین مواقعی تشخیص پزشک برای شروع آنتی بیوتیک ضروری است.

سرماخوردگی

آلرژی

سینوزیت

علامت یا نشانه

گاهی اوقات

گاهی اوقات

بله

احساس درد و فشار در صورت

زیر ۱۰ روز

متغیر

بیش از           ۱۴-۱۰ روز

طول بیماری

غلیظ یا آبکی، سفید رنگ

شفاف، رقیق و آبکی

غلیظ، زرد یا سبز رنگ

ترشحات بینی

گاهی اوقات

خیر

گاهی اوقات

تب

گاهی اوقات

گاهی اوقات

گاهی اوقات

سردرد

خیر

خیر

گاهی اوقات

درد در مجاورت دندانهای فوقانی

خیر

خیر

گاهی اوقات

اختلال

در تنفس

بله

گاهی اوقات

گاهی اوقات

سرفه

بله

گاهی اوقات

بله

احتقاق بینی

بله

گاهی اوقات

خیر

عطسه

نکاتی دربارة سینوزیت در کودکان : معمولاً تا سن ۲۰ سالگی تکامل کامل و صد درصد سینوسها صورت نمی گیرد. با اینحال عفونت سینوسی در کودکان نیز ناشایع نیست. با توجه به شباهت علایم، ممکنست افتراق آن از سایر عفونت های تنفسی که در بـچه ها بسیار فراوان است دشـوار باشـد. وجـود نشـانه هایی همـچون سرماخوردگی ادامه دار که گاهی با تـب نیـز توأم است، ترشحات غلیظ زرد یا سبز رنگ از بینی، ترشحات خلف بینی که منجر به گلودرد، سرفه، بد نفس کشیدن و یا تهوع و استفراغ می گردد، خستگی، تحریک پذیری، تورم بافت های اطراف چشم و سردرد ( بعد از ۶ سالگی ) می توانند بر درگیری سینوس ها دلالت داشته و این کودکان باید توسط متخصص گوش، حلق و بینی ویزیت گردند. ادامه یافتن علایم علیرغم درمان مناسب طبی می تواند نیاز به جستجو برای علل زمینه ساز را مطرح کند.

سینوزیت چرکی تحت حاد:

در ۱۰% موارد سینوزیت چرکی حاد بیماری به صورت عفونت تحت حاد ادامه پیدا می کند. در سینوزیت چرکی حاد، تنها علامت ترشح مستمر چرکی از بینی است. ممکنست احساس پری بینی، ناراحتی و درد مبهم روی سینوس مبتلا، خستگی و سرفه های خشک نیز وجود داشته باشد. در جریان سینوزیت تحت حاد، بررسی سینوسها توسط CT اسکن ( برای شناسایی سینوسهای گرفتار ) و کشت از ترشحات بینی ( برای کشف احتمالی ارگانیسم غیر معمول ) لازم است. بعد از تشخیص نوع ارگانیسم، باید آنتی بیوتیک مناسب باتوجه به حساسیت آن انتخاب شود. آنتی بیوتیک های رایج مصرفی، مشابه موارد استفاده شونده در سینوزیت حاد هستند، ولی مصرف آنها باید ۱۴-۱۰ روز ادامه یابد. همچنین تجویز کورتون به صورت کوتاه مدت ( ۵-۳ روز ) در بیماران دارای علایم شدید و التهابی مفید واقع می شود. بطور کلی در مرحلة تحت حاد باید تدابیر درمانی قاطع تری نسبت به مرحلة حاد اتخاذ شود. نیاز به استفاده از داروهای ضد درد نیست ولی داروهای منقبض کنندة عروقی و ضد احتقان مانند سودوافدرین، فنیل افرین، فنیل پروپانولامین و . . .، استفاده از حرارت و شستشو دادن سینوس ( که توسط روش های مختلف صورت می گیرد ) می توانند بخشی از برنامة درمانی باشند. شستشو دادن سینوس از طریق منفذ طبیعی آن با بکارگیری لوله های ویژه و یا با ورود مستقیم به فضای سینوس از راه دیواره های آن انجام می شود.
 

هدف از این امر، پاکسازی مکانیکی سینوس است. نوع محلول مورد استـفاده چندان حائـز اهمیت نیـست و محلول های متنوعی مانند آنتی بیوتیک ها برای شستشوی سینوسها به کار گرفته شده اند. ظرف چند ساعت پس از شستشو، فعالیت مژک ها به حال طبیعی برگشته و به دنبال آن به طور خود به خود، تخلیة مقادیر بیشتری از چرک ادامه می یابد. معمولاً در مرحلة تحت حاد، یکبار شستشوی سینوس کافی است.

نادیده گرفتن سینوزیت حاد یا تحت حاد و آسیب مخاط داخل سینوسها به دلیل حملات راجعة سینوزیت، منجر به تغییرات دائمی مخاطی می شود. این التهاب مزمن، تحت عنوان سینوزیت چرکی مزمن نام می گیرد. سینوزیت مزمن می تواند برای ماهها تا سالها ادامه داشته باشد. علایم آن مشابه روند تحت حاد هستند. یعنی ترشح چرکی از بینی شایع ترین و گاه تنها علامت آن است. بوی تعفن دهان و بینی، خستگی و اختلالات روحی در برخی موارد وجود دارند. برخلاف تصور عموم، سردردهای راجعه، علامت شایع سینوزیت مزمن نیست. وجود چرک در بینی در غیاب عفونت تنفسی حاد همراه، منشاء سینوسی را مطرح می کند. چنانچه براساس شرح حال و سوابق بیمار، شک به وجود ترشحات چرکی در بینی وجود داشته باشد، باید توسط آزمایشات و روش های تشخیصی، این امر را اثبات و یا رد نمود. همیشه عکس های رادیوگرافی از سینوس، اطلاعات صحیحی به دست نمی دهد و برای رویت یافته های مبتنی بر التهاب مزمن، CT اسکن بیش از همه کمک کننده است.

درصد کمی از بیماران مبتلا به سینوزیت مزمن، ممکنست با شستشوی مکرر و تجویز آنتی هیستامین و آنتی بیوتیک بهبود یابند. ولی در اکثریت بیماران انجام عمل جراحی، راه قطعی درمان خواهد بود. در طی عمل جراحی، استخوان و بافت نرم گرفتار برداشته شده و بعد از تخلیة سینوس، در صورت امکان حفرة آن مسدود می شود. برای عمل جراحی هر یک از سینوس ها، روش اختصاصی وجود دارد. یـک روش جدیـد جراحی کـه بـه صورت اندوسکوپیک صورت می گیرد،( Functional Endoscopic Sinus Surgery = FESS ) جایگزین بعضی روش های گسترده تر جراحی سینوس شده است . توسط این روش ، سوراخ طبیعی سینوس وسـیع تر شده و تخـلیة کافی آن و به این ترتیب درمان عفونت های مکرر، میسر می گردد. به کمک اندوسکوپ می توان فضاهای داخل بینی را زیر دید مستقیم بررسی کرده و بافت های گرفتار را خارج نمود.

عوارض سینوزیت :

اگر عفونت سینوس ها پیشرفته کرده و از محدوده های سینوس فراتر رود، علایم و نشانه های جدیدی ظاهر می گردند که جزء عوارض سینوزیت هستند. در این میان، به ویژه گسترش عفونت از سینوس اتموئید و پیشانی خطرناک است. زیرا این سینوسها با کاسة چشم، عصب بینایی و سخت شامة مغز در لوب پیشانی ارتباط نزدیک دارند. برخی علایم که همزمان با نشانه های سینوزیت و یا اندکی بعد از آن بروز می کنند خطرناک بوده و باید فوراً به گسترش و پیشرفت عفونت سینوسی فکر کرد. این علایم عبارتند از سردرد پا برجا در تمام نقاط سر، تشنج، استفراغ، تب و لرز، تورم پیشانی و پلک ها، تاری دید، دوبینی، درد مستمر در پشت چشمها، ضعف قوای حس، نشانه هایی دال بر تغییر شخصیت و یا افزایش فشار داخل جمجمه. موارد نامبرده می توانند ناشی از درگیری کاسة چشم ( عفونت، آبسه، . . . ) مننژیت، آبسة مغز، عفونت استخوان، تجمع و عدم تخلیة عفونت که منجر به انسداد مجاری خروجی، فشار بر بافت های مجاور و خوردگی استخوانی می گردد باشند.

پیشگیری از سینوزیت :

گرچه جلوگیری صد درصد از بیماری سینوسها هم مانند انواع سرماخوردگی و عفونتهای باکتریال ممکن نیست، اما راههایی برای کاهش تعداد و شدت حملات سینوزیت حاد و احتمال تبدیل آن به سینوزیت مزمن وجود دارد.

استفاده از دستگاه بخور، تهویة مطبوع، فیلترهای مناسب جهت ممانعت از ورود آلرژنهای هوا، دوری و اجتناب از دود سیگار و آلاینده های طبیعی، مصرف نکردن الکل، خودداری از شنا در استخرهای حاوی کلرین و بخصوص شیرجه زدن در افراد مستعد، استفاده از قطره های ضد احتقان بینی پیش از پرواز با هواپیما ( اختلاف فشار حین پرواز، سبب احساس ناراحتی در گوش میانی و سینوسها می گردد. )، مصرف داروهای ضد احتقان دهانی و یا دوره های کوتاه مدت استفاده از اسپری بینی ضد احتقان در طی سرماخوردگی و یا حملات آلرژی و همچنین مصرف مایعات فراوان وتنفس متناوب از هر دو سوراخ بینی برای به جریان انداختن ترشحات بینی در حین عفونت های تنفسی همه از توصیه های پزشکی متداول برای کاهش احتمال ابتلا به سینوزیت هستند. چنانچه چند حملة سینوزیت در طی یکسال رخ دهد، سینوزیت راجعه نام می گیرد که آسم، آلرژی، هوای مرطوب و آلوده کننده های موجود در هوا از عوامل تأثیر گذار بر آن هستند.

  • مجله اطلاعات پزشکی



نظرات

۳ نظر در موضوع “سینوزیت – علائم ، تشخیص ، درمان”
  1. محمدرحیم محمدی پور says:

    سلام خیلی خوب بود اما بهتر بود ابتدا با خوراکیها و سپس داروی گیاهی راهنمائی میشدیم و در نهایت از داروهای شیمیائی استفاده میکردیم چون عوارض کمتری را دارند باتشکر فراوان از مشهد

  2. rasti says:

    خیلی خیلی عالی بود. متشکرم.

  3. فرزانه says:

    ممنونم.

همکاران ما از نظرات و پیشنهادات شما استقبال می نمایند

نظر يا مطلب خود درباره اين مقاله را بفرماييد
اگر مي خواهيد تصويري در كنار نظر شما نشان داده شود اينجا را امتحان كنيد . gravatar

Protected by WP Anti Spam