پزشکان بدون مرز درمان
خبر فوری
خانه / مشروح اخبار / آشنایی با کم خوني يا آنمي (Anemia)
مجله پزشکی

آشنایی با کم خوني يا آنمي (Anemia)

کم خونی چیست ؟
 

 
کم خوني يا آنمي (Anemia) به معني کمبود تعداد گويچه‌هاي قرمز خون است. کم خوني داراي انواع مختلف است که مي‌تواند به علت عدم سنتز هموگلوبين، کمبود آهن در ساختار هموگلوبين، دفع بسيار سريع يا توليد بسيار آهسته گلبولهاي قرمز باشد.
 
اطلاعات اوليه
تقريباً تمامي اکسيژني که در خون حمل مي‌گردد، به هموگلوبين موجود در گلبولهاي قرمز خون متصل است. گلبولهاي قرمز طبيعي انسان، ديسکهاي مقعرالطرفين کوچک با قطر 9 – 6 ميکرومتر مي‌باشند. اين سلولها از سلولهاي بنيادي پيش ساز به نام هموسيتوبلاستها در مغز استخوان ساخته مي‌شوند. در طي فرايند بالغ شدن گلبولها، سلولهاي بنيادي توليد سلولهاي دختري مي‌نمايند که مقادير زيادي هموگلوبين ساخته و سپس اندامکهاي داخل سلولي مانند هسته، ميتوکندري و… را از دست مي‌دهند. فعاليت اصلي گلبول قرمز، حمل هموگلوبين است که با غلظت بالا به صورت محلول در سيتوزول وجود دارد.
اهميت زياد توالي اسيد آمينه‌اي در تعيين ساختمانهاي دوم، سوم و چهارم پروتئينهاي کروي و بنابراين اعمال بيولوژيک آنها به خوبي در بسياري از بيماريهاي خوني مانند کم خوني داسي شکل در انسان قابل شرح مي‌باشد. از لحاظ ژنتيکي، بيش از 300 نوع هموگلوبين شناخته شده در جمعيتهاي انساني وجود دارد. بيشتر اين انواع ناشي از تفاوتهايي در يک ريشه اسيد آمينه مي‌باشند. در اغلب موارد اين اثرات بر روي ساختمان و عملکرد جزيي بوده، ولي گاهي مي‌تواند وخيم بوده و به بيماريهاي خوني و کم خوني منجر شود.

تاريخچه
نخستين گام در درک ژنتيک امراض هموگلوبين در سال 1949 بوسيله «نيل» (Neel) برداشته شد. او نشان داد مبتلايان به اختلالات خوني که به مرض سلولهاي داسي شکل معروف است نسبت به يک ژن که همين اختلال با شدت کمتر را در هر دو والد هتروزيگوس بوجود مي‌آورد، به صورت هموزيگوس هستند. چند سال بعد پالينگ(Pauling) و همکارانش مرض سلولهاي داسي شکل را به عنوان نخستين بيماري مولکولي که در آن هموگلوبين غير طبيعي باعث نقص مي‌شد، تشخيص دادند. سپس اينگرام (Ingram) متوجه شد نقص هموگلوبين در مرض سلول داسي شکل بر اثر جايگزيني فقط يکي از 287 اسيد آمينه مولکول هموگلوبين است.

ساختمان و عمل هموگلوبين
هموگلوبين ناقل تنفسي در گلبولهاي قرمز مهره‌داران و در برخي از بي‌مهره‌گان و در گره‌هاي ريشه خانواده نخود يافت مي‌شود. مولکول داراي 4 قسمت است. هر واحد داراي 2 قسمت است: يک زنجيره پلي‌پپتيد به نام گلوبين و يک گروه پروستتيک (غير پروتئيني) به نام «هم» (Heme) که يک رنگدانه حاوي آهن است که با اکسيژن ترکيب شده و به مولکول قدرت انتقال اکسيژن مي‌دهد.
در تمام هموگلوبين‌ها قسمت «هم» يکسان است و تغييرات ژنتيکي فقط محدود به قسمت گلوبين مي‌گردد.در هموگلوبين افراد بالغ قسمت پروتئيني مولکول از دو نوع زنجيره پلي‌پپتيدي ساخته شده: زنجيره آلفا داراي 141 اسيد آمينه که ژن آن روي کروموزوم 16 قرار دارد و زنجيره بتا داراي 146 اسيدآمينه که ژن آن روي کروموزوم 11 قرار دارد. از نظر انتخاب طبيعي، تعداد جايگزينيهاي اسيدهاي آمينه در ساختار هموگلوبين محدود است. فقط آن گروه از جايگزيني‌هايي که به عمل مولکول آسيبي نمي‌‌رسانند مي‌توانند باقي بمانند. موضع اتصال آهن در انواع زنجيره‌هاي گلوبين انسان و ديگر گونه‌هاي مهره داران ثابت است. بيشتر هموگلوبين‌هاي غير طبيعي بر اثر جهشهاي نقطه‌اي در ژنهاي ساختماني که ترتيب آمينو اسيد را در يکي از زنجيره‌ها کد مي‌کند اتفاق مي‌افتد و بعضي ديگر بر اثر مکانيزمهاي مولکولي ديگر بوجود مي‌آيند.

آنمي ناشي از دفع خون
بعد از خونريزي سريع، بدن پلاسما را در ظرف يك تا سه روز جايگزين مي‌کند اما اين امر يک غلظت پايين گويچه‌هاي سرخ خون را به جاي مي‌گذارد. اگر خونريزي دومي بوجود نيايد، غلظت گويچه‌هاي سرخ خون معمولاً در ظرف 3تا6 هفته به حد طبيعي باز مي‌گردد. در خونريزي مزمن، شخص بکرات نمي‌تواند مقدار کافي آهن از روده جذب کند تا هموگلوبين را به همان سرعتي که از دست مي‌دهد، تشکيل دهد. در اين حال گويچه‌هاي سرخ با هموگلوبين بسيار کم در داخلشان توليد مي‌شوند و منجر به بروز آنمي هيپوکروميک ميکروسيتي مي‌شوند.

آنمي آپلاستيک
آپلازي مغز استخوان به آن معني است که مغز استخوان فاقد عمل طبيعي خود است. به عنوان مثال، شخصي که در معرض تشعشع گاما از يک انفجار هسته‌اي قرار مي‌گيرد ممکن است دچار تخريب کامل مغز استخوان و متعاقب آن در ظرف چند هفته مبتلا به آنمي کشنده شود. به همين ترتيب درمان بيش از حد با اشعه ايکس، بعضي مواد شيميايي صنعتي و حتي داروهايي که شخص ممکن است نسبت به آنها حساس باشد مي‌توانند همين اثر را ايجاد کنند.

آنمي مگالوبلاستي
فقدان ويتأمين B12، اسيد فوليک و فاکتور داخلي مخاط معده مي‌توانند منجر به توليد مثل بسيار آهسته اريتروبلاستها شوند. در نتيجه، اين سلولها بسيار بزرگ شده و شکلهاي غير عادي پيدا مي‌کنند و مگالوبلاست ناميده مي‌شوند. آتروفي مخاط معده يا در فقدان معده در نتيجه برداشتن کامل آن با عمل جراحي ايجاد مي‌شود مي‌تواند منجر به آنمي مگابلاستي شود. همچنين بيماران مبتلا به «اسپيروي معده» (Sprue) که در آن اسيد فوليک، ويتأمين B12 و ساير ترکيبات ويتأمين B به خوبي جذب نمي‌شوند غالبا دچار آنمي مگالوبلاستي مي‌گردند. اين گويچه‌ها داراي غشاي شکننده هستند و به آساني پاره شده و شخص را دچار کمبود تعداد کافي گويچه سرخ مي‌سازند.

آنمي هموليتيک
بسياري از ناهنجاريهاي مختلف گويچه‌هاي سرخ که بيشترشان ارثي هستند، گويچه‌هاي سرخ را شکننده مي‌سازند، بطوريکه هنگام عبور از مويرگها و به خصوص هنگام عبور از طحال به آساني پاره مي‌شوند و منجر به آنمي شديد مي‌شوند. برخي از انواع اين کم خوني به قرار زير است.

اسفروسيتوز ارثي
در اين بيماري گويچه‌هاي سرخ کوچک بوده و به جاي اينکه به شکل صفحات مقعرالطرفين باشند، کروي هستند. اين گويچه‌ها نمي‌توانند فشرده شوند، زيرا فاقد ساختمان کيسه‌اي شکل سست غشاي گويچه‌هاي طبيعي هستند. اين گويچه‌ها هنگام عبور از طحال حتي با يک فشار مختصر، به آساني پاره مي‌شوند.

آنمي داسي شکل
اين نوع کم خوني در حدود 0.3 درصد تا يک درصد در سياه پوستان غرب آفريقا و آمريکا وجود دارد. گويچه‌ها محتوي يک نوع غير طبيعي هموگلوبين به نام هموگلوبين S هستند که به علت زنجيره‌هاي بتاي غير طبيعي هموگلوبين ايجاد مي‌شود. هنگامي که اين هموگلوبين در معرض فشارهاي کم اکسيژن قرار مي‌گيرد، به صورت بلورهاي درازي در داخل گويچه سرخ رسوب مي‌کند. هموگلوبين رسوب کرده به شکل داس، به غشا گويچه آسيب مي‌رساند و غشا شکننده شده و آنمي شديد ايجاد مي‌گردد.

اريتروبلاستوز جنيني

در اين نوع کم خوني گويچه‌هاي سرخ RH مثبت جنيني مورد حمله آنتي‌ کورهاي مادر RH منفي قرار مي‌گيرند. اين آنتي کورها، گويچه‌ها را شکننده و منجر به پارگي شديد آنها مي‌شوند و موجب مي‌شوند که نوزاد با کم خوني شديد به دنيا بيايد. تشکيل فوق‌العاده سريع گويچه‌هاي سرخ جديد براي جبران گويچه‌هاي خراب شده که در اريتروبلاستوز جنيني بوجود مي‌آيد. موجب مي‌شود که تعداد زيادي از انواع بلاستهاي اوليه گويچه‌هاي سرخ به داخل خون آزاد شوند.

تالاسمي

تالاسميها يک گروه متجانس از اختلالات سنتز هموگلوبين هستند که نقص پايه‌اي آنها در ساختمان مولکول نبوده بلکه کاهش در سنتز زنجيره‌هاي آلفا يا بتا مي‌باشد. اين اختلال باعث بهم خوردن توازن سنتز زنجيره گلوبين شده، و لذا زنجيره‌هاي گلوبين اضافي ته نشين مي‌شوند، نتيجتا رشد و بقاي گلبولهاي قرمز به خطر مي‌افتد. دو گروه اصلي تالاسمي شناخته شده است: تالاسمي آلفا که در آن سنتز زنجيره آلفا کاهش يا قطع مي‌شود و تالاسمي بتا که در آن سنتز زنجيره بتا با مشکل رو به رو مي‌شود.

اثرات کم خوني بر روي سيستم گردش خون

ويسکوزيته خون تقريباً بستگي کامل به غلظت گويچه‌هاي سرخ خون دارد. در آنمي شديد ويسکوزيته ممکن است به جاي رقم طبيعي حدود 3 برابر به يک و نيم برابر ويسکوزيته آب سقوط کند. اين امر مقاومت در برابر جريان خون را در رگهاي محيطي کاهش مي‌دهد و لذا مقدار بسيار زيادتري خون نسبت به حالت طبيعي در بافتها جريان پيدا کرده و به قلب باز مي‌گردد. هيپوکسي ناشي از کاهش انتقال اکسيژن توسط خون موجب مي‌شود که رگهاي بافتي گشاد شوند و اجازه دهند که خون باز هم بيشتري به طرف قلب باز گردد و برون‌ده قلبي را افزايش دهد. يکي از اثرات کم خوني شديد، افزايش شديد بار کاري قلب است.
افزايش برون‌ده قلبي در آنمي تا حدود بسياري از علايم آنمي را خنثي مي‌سازد زيرا اگر چه يک واحد خون فقط بسيار کمي اکسيژن حمل مي‌کند، سرعت جريان خون ممکن است به اندازه کافي افزايش يابد بطوري که تقريباً مقادير طبيعي اکسيژن به بافتها رسانده شوند. اما هنگامي که شخص مبتلا به آنمي شروع به انجام فعاليت عضلاني کند قلب قادر به تلمبه زدن خون بيشتر نخواهد بود.در نتيجه هنگام فعاليت عضلاني که نياز بافتها به اکسيژن را فوق‌العاده افزايش مي‌دهد، هيپوکسي فوق‌العاده شديد بافتي بوجود آمده و غالبا نارسايي قلبي حاد به دنبال آن پيش مي‌آيد.

درمان کم خوني

مهمترين داروي کم خوني آهن و ترکيبات آهن است. آهن از طريق معده و روده جذب بدن شده و در کبد ذخيره مي‌شود تا در ساختمان هموگلوبين بکار رود. آهن و ترکيبات آن مغز استخوان را وادار به ساختن گلبول سرخ مي‌کند. داروي عصاره ديگر جگر توام با ويتأمين B12 نيز براي کم خوني بسيار مفيد است، به خصوص در کم خونيهاي شديد.

درمان کم خوني با خوراکي گياهي

* عسل: با خوردن عسل در مدت بسيار کمي به تعداد گلبولهاي قرمز 8 تا25 درصد افزوده مي‌شود.

* پسته: پسته موجب افزايش خون مي‌شود.

* فندق: فندق خون افزاي خوبي است و رنگ چهره را مي‌گشايد.

* دمکرده برگ با پوست سبز گردو، موجب افزايش تعداد گلبولهاي قرمز مي‌شود.

* عدس: يکي از مواد خوراکي افزايش دهنده گلبولهاي قرمز خون است.

* از مواد خوراکي ديگر مي‌توان به اين موارد اشاره کرد :
 نخود سبز، زرد آلو، گردو، خرما‌، شلغم، کلم و خوراک جو.

 سامانه تغذیه هوشمند

مطالب داغ امروز :

زخم معده ممکن است تبدیل به سرطان شود

وقتي صحبت از زخم مي‌شود اغلب افراد به ياد زخم معده مي‌افتند در حالي كه …

زخم معده

زخم معده به جراحات دردناکی گفته می شود که در جداره داخلی معده و یا …