زیج حیاتی و شاخصهایی قابل محاسبه

تیر ۲۵, ۱۳۸۷ توسط :   موضوع : شاخص

زیج حیاتی و شاخصهایی که از زیج حیاتی قابل محاسبه است

زیج در لغت، معرب کلمه‎ی فارسی زیگ و به معنای تعیین احوال ستارگان، و جدولی است که از آن به حرکات سیارات معرفت یابند.

 اصل فارسی کلمه، به معنای ریسمان (زه) بوده و بتدریج بر سبیل توسع به رشته‎های موازی که تارهای پارچه‎ای از آنها تشکیل می‎یابد اطلاق شده و بالاخره به مناسبت مشابهت خطوط یک جدول عددی به رشته تارهایی که در کارگاه بافندگی تنظیم می‎شود این گونه جداول نیز زیج خوانده شد.

 زیجهای مورد استفاده در خانه‎های بهداشت (ومتعاقبا” در پایگاههای بهداشت و مراکز بهداشتی درمانی شهری) که دارای چند دایره متحدالمرکز و ۱۲ قطاع ( هر قطاع برای یک ماه) است نام خود را از جداولی که در رصد خانه‎ها مورد استفاده قرار می‎گیرد وام گرفته است و چون از آن برای ثبت و نمایش آمارهای حیاتی بهره گرفته می‎شود پسوند ”حیاتی” دارد.

 زیج حیاتی ورقه‎ای است با طول و عرض ۷۰ و ۵۰ سانتیمتر که در آغاز فقط برای نمایش وقایعی که در زمینه تولد و مرگ اتفاق می‎افتاد، فراهم آمد و بتدریج در جریان کار، از سویی کارآیی و سهولت کاربرد خود را نشان داد و از سوی دیگر برای افزودن پاره‎ای داده‎ها – چه در تکمیل داده‎های پیشین و چه افزون داده‎های نو – آمادگی یافت.

 اول بار در سال ۱۳۶۷ نمونه اولیه زیج حیاتی در خانه‎های بهداشت کشور بکار گرفته شد. زیجهای اولیه غالبا” به روش اوزالید و سیاه و سفید تهیه می‎شد ولی بتدریج با اثبات کارآیی این ابزار، چاپ و سپس چاپ رنگی آنها میسر گردید.

- راهنمای تنظیم زیج حیاتی

این فرم از ابتدا تا پایان سال باید به دیوار خانه بهداشت  یا پایگاههای بهداشت روستایی در روستا و پایگاههای بهداشت غیر ضمیمه شهری و مراکز بهداشتی درمانی شهری (پایگاه بهداشت ضمیمه) در شهرها نصب باشد و فرم سال بعد بر روی آن قرار گیرد.

هدف از تکمیل این فرم داشتن اطلاعات آماری بهنگام و دقیق از جمعیت تحت پوشش روستایی و شهری و محاسبه شاخصهای جمعیتی – بهداشتی هر خانه بهداشت، پایگاه بهداشت یا مرکز بهداشتی درمانی شهری است تا در نهایت کل جمعیت روستایی و جمعیت شهری تحت پوشش بدست آید و بتوان هرسال نتیجه فعالیتهای واحدهای ارائه کننده خدمات بهداشتی درمانی (خانه‎های بهداشت و پایگاههای بهداشت) را به صورت کمی ارزیابی کرد و برای تحقیقات علمی اطلاعات کامل و بهنگامی در اختیار داشت. برای رسیدن به این هدفها، عملکرد درست همه کسانی که به نوعی در این کار دخالت دارند اهمیت دارد.

در بالا و وسط صفحه زیج نام دانشگاه یا دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی، مرکز بهداشت شهرستان و واحد مربوط (خانه بهداشت، پایگاه بهداشت ضمیمه یا غیرضمیمه) قید می‎شود.

مثال:

            دانشگاه/ دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی فسا

            مرکز بهداشت شهرستان فسا

            آمار جمعیت، تولد و مرگ در خانه بهداشت علی آباد   یا

            آمار جمعیت، تولد و مرگ در پایگاه بهداشت شماره ۱

            و نیز برحسب جمعیت ایرانی یا غیرایرانی.

توجه:

- براساس نظرخواهی از سازمان ثبت احوال، فقط برای متولدینی که پدر آنها ایرانی است شناسنامه ایرانی صادر می‎شود. بنابراین، کلیه خانوارهایی که پدر خانوار،  ایرانی است جزو خانوارهای ایرانی محسوب می‎شوند و اطلاعات آنها در زیج حیاتی خانوارهای ایرانی درج می‎گردد و در غیراینصورت به عنوان اتباع بیگانه به حساب آمده و اطلاعات آنها در زیج حیاتی جمعیت غیرایرانی ثبت می‎شود.

- برای تعداد کم جمعیتهای غیرایرانی (حتی یک خانوار) هم زیج حیاتی جداگانه تهیه می‎گردد.

-  زیجهای حیاتی خاص جمعیت غیرایرانی نیز همانند زیجهای حیاتی جمعیت ایرانی در پایان هر سال جمع‎آوری می‎شود و برای ورود به رایانه به مرکز بهداشت شهرستان تحویل می‎گردد و سپس، مجددا” به واحد تهیه‎کننده آن عودت داده می‎شود تا بر روی دیوار آن واحد باقی بماند.

-  چنانچه در وسط سال مهاجر غیرایرانی به منطقه وارد شد، در آن سال زیج جداگانه ندارند و فقط سرشماری در آغاز هرسال انجام می‎گیرد و براساس آن زیج تنظیم می‎شود.

-  در پایگاههای بهداشت روستایی، داده‎ها در ستونهای مربوط به روستای اصلی ثبت می‎گردد و به عنوان جمعیت روستایی به حساب می‎آید.

 علاوه بر توجه به دو راهنما در دو طرف بالای برگه زیج حیاتی و زیرنویسهای هریک از جداول، توجه به نکات زیر ضرورت دارد:

 زیجهای کنونی دارای ۶ جدول و پنج دایره متحدالمرکز است که در چهار رنگ چاپ می‎شود. دوایر متحدالمرکز در نسخه‎های رنگی از داخل به خارج بترتیب سفید (برای ثبت سال)، زرد (ثبت موالید زنده)، نارنجی (ثبت مرگهای ۱ تا ۱۱ ماهه)، سبز (برای ثبت مرگهای ۱ تا ۴ ساله)، و آبی (برای ثبت مرگهای ۵ ساله و بالاتر) چاپ می‎شود. در درون قطاعهای ۱۲ گانه و در محدوده هریک از رنگهای چهارگانه زرد، نارنجی، سبز و آبی یک مربع و یک دایره پیش‎بینی شده است: در زیجهای حیاتی قابل استفاده در خانه‎های بهداشت مربع        برای ثبت ارقام اتفاقاتی است که در روستای اصلی پیش می‎آید و دایره         برای ثبت رقم اتفاقاتی است که در روستا یا روستاهای قمر حادث می‎شود. اگر خانه بهداشت بیش از یک روستای قمر داشته باشد مجموع داده‎های آنها در همان یک دایره ثبت می‎شود.

 برای زیجهای حیاتی قابل استفاده در پایگاهها بهداشت و مراکز بهداشتی درمانی، مربع برای ثبت ارقام اتفاقاتی است که در جمعیت شهری تحت پوشش پیش می‎آید و دایره  برای ثبت رقم اتفاقات پیش آمده در جمعیت روستایی تحت پوشش مرکز بهداشتی درمانی شهری یا پایگاه بهداشت (در صورت داشتن جمعیت روستایی مستقیم تحت پوشش آن واحدها) می‎باشد.

 همین مفاهیم در جمعیتهای شهری و روستایی برای جمعیت غیرایرانی هم که در پوشش واحدهای ارائه‎دهنده خدمات بهداشتی درمانی هستند (خانه بهداشت، پایگاه بهداشت و مرکز بهداشتی درمانی شهری)کاربرد دارد.

الف میزانهای جمعیتی :  - درصد گروه سنی زیر یکسال                                                                         جمعیت زیر یکسال ۱۰۰     ×       ــــــــــــــــــکل جمیعت  - درصد گروه سنی زیر ۵ سال                                                                         جمعیت زیر ۵ سال                                                 ۱۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــ                                                                        کل جمیعت  درصدگروه سنی زیر ۱۵ سال                                                                         جمعیت زیر ۱۵ سال                                                 ۱۰۰ ×   ــــــــــــــــــــــ                                                                        کل جمعیت  

درصدگروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال                                                                         جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال                                                 ۱۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــ                                                                        کل جمعیت  درصد گروه سنی ۶۵ سال و بالاتر                                                                         جمعیت ۶۵ سال و بالاتر                                                 ۱۰۰ ×  ـــــــــــــــــــــــــ                                                                         کل جمعیت  نسبت درصد سرباری                                                                   جمعیت صفر تا ۱۴ ساله + جمعیت ۶۵ ساله و بالاتر                                                 ۱۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                                    جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال  درصد زنان شوهردار در هر گروه سنی از ۱۵ تا ۴۹ سال                                                             جمعیت زنان شوهردار در هر گروه سنی                                                 ۱۰۰ ×   ـــــــــــــــــــــــــــــــ                                                            کل جمعیت زنان در همان گروه سنی  

درصد زنان شوهردار ۱۵ تا ۴۹ ساله به کل زنان                                                             جمعیت زنان شوهردار ۱۵ تا ۴۹ ساله                                                 ۱۰۰ ×  ـــــــــــــــــــــــــــــ                                                            کل جمعیت زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله  رشد طبیعی جمعیت                                                 میزان خام مرگ میزان خام تولد = رشد طبیعی جمعیت  ب میزانهای مربوط به رفتار باروری :  میزان خام تولد                                                             تعداد موالید زنده یکسال                                     ۱۰۰۰ ×       ــــــــــــــــــــــــ                                                            جمعیت همان سال  

میزان باروری عمومی                                                             تعداد موالید زنده یکسال                                     ۱۰۰۰ ×    ــــــــــــــــــــــــ                                                       جمعیت زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله  میزانهای باروری اختصاصی سنی                                                 تعداد موالید زنده یکسال در هر گروه سنی                         ۱۰۰۰   ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                جمعیت زنان همان گروه سنی در همان سال  میزان باروری کلی ۵× مجموع میزانهای باروری اختصاصی سنی     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    ۱۰۰۰  درصد زایمانهایی که توسط شخص دوره دیده در منزل انجام شده است                                                 تعداد زایمانها در منزل توسط شخص دوره دیده                         ۱۰۰ ×        ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                        کل زایمانها  

درصدزایمانهایی که بوسیله شخص دوره ندیده انجام شده است                                                 تعداد زایمانها در منزل توسط شخص دوره ندیده                         ۱۰۰ ×        ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                        کل زایمانها  درصد زایمانهایی که در بیمارستان انجام شده است                                                 تعداد زایمانهای انجام شده در بیمارستان                         ۱۰۰ ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                            کل زایمانها  تعداد زایمانهای چند قلو جمع ستونهای شرایط زایمان (نوزادان مرده بدنیا آمده + نوزادان زنده بدنیا آمده) = تعداد متولدین چندقلو  

درصد چند قلوزایی                                           تعداد زایمانهای چند قلو                         ۱۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــ                                                تعداد کل زایمانها درصد مرده زایی به تفکیک پسر و دختر و کل                                                 تعداد متولدین مرده به دنیا آمده                         ۱۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــ                                            متولدین زنده به تفکیک جنس و کل  نسبت جنسی در بدو تولد                                                             تعداد تولدهای زنده پسر                                                 ــــــــــــــــــــــــــ                                                            تعداد تولدهای زنده دختر  درصد متولدین با وزن تولد کمتر از ۲۵۰۰ گرم به تفکیک پسر و دختر و کل                                     متولدین پسر یا دختر با وزن تولد کمتر از ۲۵۰۰ گرم             ۱۰۰   ×       ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    کل متولدین زنده پسر یا دختر وزن شده  

درصد متولدین با وزن تولد ۲۵۰۰ گرم و بیشتر به تفکیک پسر و دختر و کل                                     متولدین پسر یا دختر با وزن تولد  ۲۵۰۰ گرم و بیشتر             ۱۰۰   ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    کل متولدین زنده پسر یا دختر وزن شده  درصد متولدین وزن شده به تفکیک پسر و دختر و کل                                            تعداد کل متولدین وزن شده                    ۱۰۰ ×    ــــــــــــــــــــــــــــ                                           تعداد کل متولدین زنده  میزان تجدید نسل ناخالص     تعداد متولدین دختر × میزان باروری کلی ــــــــــــــــــــــــــــــــــ = Gross Reproduction Rate (G.R.R.)          تعداد کل متولدین  درصد افراد تحت پوشش برنامه تنظیم خانواده در پایان فصل                   کل جمعیت استفاده کننده از کل وسایل مختلف پیشگیری از بارداری در آخرین روز هرفصل ۱۰۰ ×     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               زنان شوهردار در گروههای سنی ۱۰ تا ۴۹ سال  

درصد افراد تحت پوشش برنامه تنظیم خانواده برحسب نوع وسیله در پایان هرفصل                           کل جمعیت استفاده کننده از هریک از وسایل پیشگیری از بارداری در پایان فصل ۱۰۰ ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               زنان شوهردار در گروههای سنی ۱۰ تا ۴۹ ساله همان فصل  نسبت کسانی که از یک وسیله استفاده می کنند به کل استفاده کننده                                تعداد افرادی که از یک وسیله خاص استفاده می کنند        ۱۰۰ ×      ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           کل استفاده کنندگان  ح – میزانهای مربوط به مرگ:   میزان خام مرگ برای هردوجنس و کل                                                                    تعداد مرگ در یک سال                                            ۱۰۰۰ ×     ـــــــــــــــــــــــــ                                                                   جمعیت همان سال  

میزان مرگ نوزادان (کمتر از یکماه) برای هردوجنس و کل                                                        تعداد مرگ نوزادان در مدت یک سال                                ۱۰۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                   موالید زنده همان سال  میزان مرگ کودکان کمتر از یکسال برای هردوجنس و کل                                            تعداد مرگ کودکان زیریکسال در مدت یک سال                    ۱۰۰۰ ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                       موالید زنده همان سال  میزان مرگ کودکان ۱ تا ۴ ساله برای هردوجنس و کل                                            تعداد مرگ ۱ تا ۴ ساله در مدت یک سال                    ۱۰۰۰ ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           جمعیت ۱ تا ۴ ساله در همان سال  میزان مرگ کودکان کمتر از ۵ سال برای هردوجنس و کل که به دو روش محاسبه می شود:  

الف) وقتی مخرج کسر جمعیت کودکان زیر ۵ سال است:                                تعداد مرگ کمتر از ۵ سال در مدت یک سال        ۱۰۰۰ ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعیت همان گروه سنی در همان سال  ب) وقتی مخرج کسر موالید زنده می باشد:                                تعدا مرگ کمتر از ۵ سال در مدت یک سال        ۱۰۰۰ ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           موالید زنده همان سال  میزان مرگ اختصاصی سنی برای هردوجنس و کل                                تعداد مرگ در هر گروه سنی در مدت یک سال        ۱۰۰۰ ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعیت همان گروه سنی در همان سال    میزان مرگ مادران به دلیل عوارض بارداری و زایمان و برحسب گروههای سنی                    تعداد مرگ مادران به دلیل عوارض بارداری و زایمان در یک سال ۱۰۰۰۰۰ ×  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           موالید زنده همان سال  

میزان مرگ اختصاصی علتی مادران برحسب گروههای سنی و کل                    تعداد مرگ مادران به علت خاص در اثر بارداری و زایمان در یک سال ۱۰۰۰۰۰ ×  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           موالید زنده همان سال  درصد مرگ مادران از هریک از علل مرگ در هر گروه سنی                                            تعداد مرگ مادران از علت خاص                    ۱۰۰ ×      ـــــــــــــــــــــــــــــ                                           کل مرگ مادران  Cause and age Specific Mortality Rate میزان مرگ اختصاص علتی مادران                                            تعداد مرگ از هر علت در هر گروه سنی                    ۱۰۰۰ ×   ــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                 تعداد موالید زنده در همان گروه سنی مادران   میزان مرگ اختصاصی علتی در گروه سنی کمتر از ۵ سال                    تعداد مرگ مربوط به علت مورد نظر در کودکان کمتر از ۵ سال در یک سال k10 ×      ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعیت کمتر از ۵ سال در همان سال  نسبت مرگ از علت خاص در گروه سنی کمتر از ۵ سال            تعداد مرگ مربوط به علت مورد نظر در کودکان کمتر از ۵ سال در یک سال      ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                   کل مرگ در مدت یک سال در گروه سنی کمتر  از ۵ سال 

  • مجله اطلاعات پزشکی



همکاران ما از نظرات و پیشنهادات شما استقبال می نمایند

نظر يا مطلب خود درباره اين مقاله را بفرماييد
اگر مي خواهيد تصويري در كنار نظر شما نشان داده شود اينجا را امتحان كنيد . gravatar

Protected by WP Anti Spam