پزشکان بدون مرز درمان
خانه / شاخص / زيج حياتي و شاخصهايي قابل محاسبه
مجله پزشکی

زيج حياتي و شاخصهايي قابل محاسبه

زيج حياتي و شاخصهايي كه از زيج حياتي قابل محاسبه است

زيج در لغت، معرب كلمه‎ي فارسي زيگ و به معناي تعيين احوال ستارگان، و جدولي است كه از آن به حركات سيارات معرفت يابند.

 اصل فارسي كلمه، به معناي ريسمان (زه) بوده و بتدريج بر سبيل توسع به رشته‎هاي موازي كه تارهاي پارچه‎اي از آنها تشكيل مي‎يابد اطلاق شده و بالاخره به مناسبت مشابهت خطوط يك جدول عددي به رشته تارهايي كه در كارگاه بافندگي تنظيم مي‎شود اين گونه جداول نيز زيج خوانده شد.

 زيجهاي مورد استفاده در خانه‎هاي بهداشت (ومتعاقبا” در پايگاههاي بهداشت و مراكز بهداشتي درماني شهري) كه داراي چند دايره متحدالمركز و 12 قطاع ( هر قطاع براي يك ماه) است نام خود را از جداولي كه در رصد خانه‎ها مورد استفاده قرار مي‎گيرد وام گرفته است و چون از آن براي ثبت و نمايش آمارهاي حياتي بهره گرفته مي‎شود پسوند ”حياتي” دارد.

 زيج حياتي ورقه‎اي است با طول و عرض 70 و 50 سانتيمتر كه در آغاز فقط براي نمايش وقايعي كه در زمينه تولد و مرگ اتفاق مي‎افتاد، فراهم آمد و بتدريج در جريان كار، از سويي كارآيي و سهولت كاربرد خود را نشان داد و از سوي ديگر براي افزودن پاره‎اي داده‎ها – چه در تكميل داده‎هاي پيشين و چه افزون داده‎هاي نو – آمادگي يافت.

 اول بار در سال 1367 نمونه اوليه زيج حياتي در خانه‎هاي بهداشت كشور بكار گرفته شد. زيجهاي اوليه غالبا” به روش اوزاليد و سياه و سفيد تهيه مي‎شد ولي بتدريج با اثبات كارآيي اين ابزار، چاپ و سپس چاپ رنگي آنها ميسر گرديد.

– راهنماي تنظيم زيج حياتي

اين فرم از ابتدا تا پايان سال بايد به ديوار خانه بهداشت  يا پايگاههاي بهداشت روستايي در روستا و پايگاههاي بهداشت غير ضميمه شهري و مراكز بهداشتي درماني شهري (پايگاه بهداشت ضميمه) در شهرها نصب باشد و فرم سال بعد بر روي آن قرار گيرد.

هدف از تكميل اين فرم داشتن اطلاعات آماري بهنگام و دقيق از جمعيت تحت پوشش روستايي و شهري و محاسبه شاخصهاي جمعيتي – بهداشتي هر خانه بهداشت، پايگاه بهداشت يا مركز بهداشتي درماني شهري است تا در نهايت كل جمعيت روستايي و جمعيت شهري تحت پوشش بدست آيد و بتوان هرسال نتيجه فعاليتهاي واحدهاي ارائه كننده خدمات بهداشتي درماني (خانه‎هاي بهداشت و پايگاههاي بهداشت) را به صورت كمي ارزيابي كرد و براي تحقيقات علمي اطلاعات كامل و بهنگامي در اختيار داشت. براي رسيدن به اين هدفها، عملكرد درست همه كساني كه به نوعي در اين كار دخالت دارند اهميت دارد.

در بالا و وسط صفحه زيج نام دانشگاه يا دانشكده علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني، مركز بهداشت شهرستان و واحد مربوط (خانه بهداشت، پايگاه بهداشت ضميمه يا غيرضميمه) قيد مي‎شود.

مثال:

            دانشگاه/ دانشكده علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني فسا

            مركز بهداشت شهرستان فسا

            آمار جمعيت، تولد و مرگ در خانه بهداشت علي آباد   يا

            آمار جمعيت، تولد و مرگ در پايگاه بهداشت شماره 1

            و نيز برحسب جمعيت ايراني يا غيرايراني.

توجه:

– براساس نظرخواهي از سازمان ثبت احوال، فقط براي متولديني كه پدر آنها ايراني است شناسنامه ايراني صادر مي‎شود. بنابراين، كليه خانوارهايي كه پدر خانوار،  ايراني است جزو خانوارهاي ايراني محسوب مي‎شوند و اطلاعات آنها در زيج حياتي خانوارهاي ايراني درج مي‎گردد و در غيراينصورت به عنوان اتباع بيگانه به حساب آمده و اطلاعات آنها در زيج حياتي جمعيت غيرايراني ثبت مي‎شود.

– براي تعداد كم جمعيتهاي غيرايراني (حتي يك خانوار) هم زيج حياتي جداگانه تهيه مي‎گردد.

–  زيجهاي حياتي خاص جمعيت غيرايراني نيز همانند زيجهاي حياتي جمعيت ايراني در پايان هر سال جمع‎آوري مي‎شود و براي ورود به رايانه به مركز بهداشت شهرستان تحويل مي‎گردد و سپس، مجددا” به واحد تهيه‎كننده آن عودت داده مي‎شود تا بر روي ديوار آن واحد باقي بماند.

–  چنانچه در وسط سال مهاجر غيرايراني به منطقه وارد شد، در آن سال زيج جداگانه ندارند و فقط سرشماري در آغاز هرسال انجام مي‎گيرد و براساس آن زيج تنظيم مي‎شود.

–  در پايگاههاي بهداشت روستايي، داده‎ها در ستونهاي مربوط به روستاي اصلي ثبت مي‎گردد و به عنوان جمعيت روستايي به حساب مي‎آيد.

 علاوه بر توجه به دو راهنما در دو طرف بالاي برگه زيج حياتي و زيرنويسهاي هريك از جداول، توجه به نكات زير ضرورت دارد:

 زيجهاي كنوني داراي 6 جدول و پنج دايره متحدالمركز است كه در چهار رنگ چاپ مي‎شود. دواير متحدالمركز در نسخه‎هاي رنگي از داخل به خارج بترتيب سفيد (براي ثبت سال)، زرد (ثبت مواليد زنده)، نارنجي (ثبت مرگهاي 1 تا 11 ماهه)، سبز (براي ثبت مرگهاي 1 تا 4 ساله)، و آبي (براي ثبت مرگهاي 5 ساله و بالاتر) چاپ مي‎شود. در درون قطاعهاي 12 گانه و در محدوده هريك از رنگهاي چهارگانه زرد، نارنجي، سبز و آبي يك مربع و يك دايره پيش‎بيني شده است: در زيجهاي حياتي قابل استفاده در خانه‎هاي بهداشت مربع        براي ثبت ارقام اتفاقاتي است كه در روستاي اصلي پيش مي‎آيد و دايره         براي ثبت رقم اتفاقاتي است كه در روستا يا روستاهاي قمر حادث مي‎شود. اگر خانه بهداشت بيش از يك روستاي قمر داشته باشد مجموع داده‎هاي آنها در همان يك دايره ثبت مي‎شود.

 براي زيجهاي حياتي قابل استفاده در پايگاهها بهداشت و مراكز بهداشتي درماني، مربع براي ثبت ارقام اتفاقاتي است كه در جمعيت شهري تحت پوشش پيش مي‎آيد و دايره  براي ثبت رقم اتفاقات پيش آمده در جمعيت روستايي تحت پوشش مركز بهداشتي درماني شهري يا پايگاه بهداشت (در صورت داشتن جمعيت روستايي مستقيم تحت پوشش آن واحدها) مي‎باشد.

 همين مفاهيم در جمعيتهاي شهري و روستايي براي جمعيت غيرايراني هم كه در پوشش واحدهاي ارائه‎دهنده خدمات بهداشتي درماني هستند (خانه بهداشت، پايگاه بهداشت و مركز بهداشتي درماني شهري)كاربرد دارد.

الف ميزانهاي جمعيتي :  – درصد گروه سني زير يكسال                                                                         جمعيت زير يكسال 100     ×       ــــــــــــــــــكل جميعت  – درصد گروه سني زير 5 سال                                                                         جمعيت زير 5 سال                                                 100 ×    ـــــــــــــــــــــ                                                                        كل جميعت  درصدگروه سني زير 15 سال                                                                         جمعيت زير 15 سال                                                 100 ×   ــــــــــــــــــــــ                                                                        كل جمعيت  

درصدگروه سني 15 تا 64 سال                                                                         جمعيت 15 تا 64 سال                                                 100 ×    ـــــــــــــــــــــــ                                                                        كل جمعيت  درصد گروه سني 65 سال و بالاتر                                                                         جمعيت 65 سال و بالاتر                                                 100 ×  ـــــــــــــــــــــــــ                                                                         كل جمعيت  نسبت درصد سرباري                                                                   جمعيت صفر تا 14 ساله + جمعيت 65 ساله و بالاتر                                                 100 ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                                    جمعيت 15 تا 64 سال  درصد زنان شوهردار در هر گروه سني از 15 تا 49 سال                                                             جمعيت زنان شوهردار در هر گروه سني                                                 100 ×   ـــــــــــــــــــــــــــــــ                                                            كل جمعيت زنان در همان گروه سني  

درصد زنان شوهردار 15 تا 49 ساله به كل زنان                                                             جمعيت زنان شوهردار 15 تا 49 ساله                                                 100 ×  ـــــــــــــــــــــــــــــ                                                            كل جمعيت زنان 15 تا 49 ساله  رشد طبيعي جمعيت                                                 ميزان خام مرگ ميزان خام تولد = رشد طبيعي جمعيت  ب ميزانهاي مربوط به رفتار باروري :  ميزان خام تولد                                                             تعداد مواليد زنده يكسال                                     1000 ×       ــــــــــــــــــــــــ                                                            جمعيت همان سال  

ميزان باروري عمومي                                                             تعداد مواليد زنده يكسال                                     1000 ×    ــــــــــــــــــــــــ                                                       جمعيت زنان 15 تا 49 ساله  ميزانهاي باروري اختصاصي سني                                                 تعداد مواليد زنده يكسال در هر گروه سني                         1000   ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                جمعيت زنان همان گروه سني در همان سال  ميزان باروري كلي 5× مجموع ميزانهاي باروري اختصاصي سني     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    1000  درصد زايمانهايي كه توسط شخص دوره ديده در منزل انجام شده است                                                 تعداد زايمانها در منزل توسط شخص دوره ديده                         100 ×        ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                        كل زايمانها  

درصدزايمانهايي كه بوسيله شخص دوره نديده انجام شده است                                                 تعداد زايمانها در منزل توسط شخص دوره نديده                         100 ×        ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                        كل زايمانها  درصد زايمانهايي كه در بيمارستان انجام شده است                                                 تعداد زايمانهاي انجام شده در بيمارستان                         100 ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                            كل زايمانها  تعداد زايمانهاي چند قلو جمع ستونهاي شرايط زايمان (نوزادان مرده بدنيا آمده + نوزادان زنده بدنيا آمده) = تعداد متولدين چندقلو  

درصد چند قلوزايي                                           تعداد زايمانهاي چند قلو                         100 ×    ـــــــــــــــــــــــ                                                تعداد كل زايمانها درصد مرده زايي به تفكيك پسر و دختر و كل                                                 تعداد متولدين مرده به دنيا آمده                         100 ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــ                                            متولدين زنده به تفكيك جنس و كل  نسبت جنسي در بدو تولد                                                             تعداد تولدهاي زنده پسر                                                 ــــــــــــــــــــــــــ                                                            تعداد تولدهاي زنده دختر  درصد متولدين با وزن تولد كمتر از 2500 گرم به تفكيك پسر و دختر و كل                                     متولدين پسر يا دختر با وزن تولد كمتر از 2500 گرم             100   ×       ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    كل متولدين زنده پسر يا دختر وزن شده  

درصد متولدين با وزن تولد 2500 گرم و بيشتر به تفكيك پسر و دختر و كل                                     متولدين پسر يا دختر با وزن تولد  2500 گرم و بيشتر             100   ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                    كل متولدين زنده پسر يا دختر وزن شده  درصد متولدين وزن شده به تفكيك پسر و دختر و كل                                            تعداد كل متولدين وزن شده                    100 ×    ــــــــــــــــــــــــــــ                                           تعداد كل متولدين زنده  ميزان تجديد نسل ناخالص     تعداد متولدين دختر × ميزان باروري كلي ــــــــــــــــــــــــــــــــــ = Gross Reproduction Rate (G.R.R.)          تعداد كل متولدين  درصد افراد تحت پوشش برنامه تنظيم خانواده در پايان فصل                   كل جمعيت استفاده كننده از كل وسايل مختلف پيشگيري از بارداري در آخرين روز هرفصل 100 ×     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               زنان شوهردار در گروههاي سني 10 تا 49 سال  

درصد افراد تحت پوشش برنامه تنظيم خانواده برحسب نوع وسيله در پايان هرفصل                           كل جمعيت استفاده كننده از هريك از وسايل پيشگيري از بارداري در پايان فصل 100 ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               زنان شوهردار در گروههاي سني 10 تا 49 ساله همان فصل  نسبت كساني كه از يك وسيله استفاده مي كنند به كل استفاده كننده                                تعداد افرادي كه از يك وسيله خاص استفاده مي كنند        100 ×      ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           كل استفاده كنندگان  ح – ميزانهاي مربوط به مرگ:   ميزان خام مرگ براي هردوجنس و كل                                                                    تعداد مرگ در يك سال                                            1000 ×     ـــــــــــــــــــــــــ                                                                   جمعيت همان سال  

ميزان مرگ نوزادان (كمتر از يكماه) براي هردوجنس و كل                                                        تعداد مرگ نوزادان در مدت يك سال                                1000 ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                   مواليد زنده همان سال  ميزان مرگ كودكان كمتر از يكسال براي هردوجنس و كل                                            تعداد مرگ كودكان زيريكسال در مدت يك سال                    1000 ×    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                       مواليد زنده همان سال  ميزان مرگ كودكان 1 تا 4 ساله براي هردوجنس و كل                                            تعداد مرگ 1 تا 4 ساله در مدت يك سال                    1000 ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           جمعيت 1 تا 4 ساله در همان سال  ميزان مرگ كودكان كمتر از 5 سال براي هردوجنس و كل كه به دو روش محاسبه مي شود:  

الف) وقتي مخرج كسر جمعيت كودكان زير 5 سال است:                                تعداد مرگ كمتر از 5 سال در مدت يك سال        1000 ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعيت همان گروه سني در همان سال  ب) وقتي مخرج كسر مواليد زنده مي باشد:                                تعدا مرگ كمتر از 5 سال در مدت يك سال        1000 ×     ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           مواليد زنده همان سال  ميزان مرگ اختصاصي سني براي هردوجنس و كل                                تعداد مرگ در هر گروه سني در مدت يك سال        1000 ×       ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعيت همان گروه سني در همان سال    ميزان مرگ مادران به دليل عوارض بارداري و زايمان و برحسب گروههاي سني                    تعداد مرگ مادران به دليل عوارض بارداري و زايمان در يك سال 100000 ×  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           مواليد زنده همان سال  

ميزان مرگ اختصاصي علتي مادران برحسب گروههاي سني و كل                    تعداد مرگ مادران به علت خاص در اثر بارداري و زايمان در يك سال 100000 ×  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                           مواليد زنده همان سال  درصد مرگ مادران از هريك از علل مرگ در هر گروه سني                                            تعداد مرگ مادران از علت خاص                    100 ×      ـــــــــــــــــــــــــــــ                                           كل مرگ مادران  Cause and age Specific Mortality Rate ميزان مرگ اختصاص علتي مادران                                            تعداد مرگ از هر علت در هر گروه سني                    1000 ×   ــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                 تعداد مواليد زنده در همان گروه سني مادران   ميزان مرگ اختصاصي علتي در گروه سني كمتر از 5 سال                    تعداد مرگ مربوط به علت مورد نظر در كودكان كمتر از 5 سال در يك سال k10 ×      ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                               جمعيت كمتر از 5 سال در همان سال  نسبت مرگ از علت خاص در گروه سني كمتر از 5 سال            تعداد مرگ مربوط به علت مورد نظر در كودكان كمتر از 5 سال در يك سال      ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                   كل مرگ در مدت يك سال در گروه سني كمتر  از 5 سال 

 سامانه تغذیه هوشمند